Czy moje dziecko potrzebuje wsparcia - kiedy warto zgłosić się do psychologa dziecięcego?

Kiedy warto zgłosić się do psychologa dziecięcego?

Wakacje i czas przed rozpoczęciem roku szkolnego często kojarzą się z odpoczynkiem. Dla wielu dzieci jest to jednak również okres zmian, większej ilości bodźców i braku stałej rutyny. Wyjazdy, kolonie, późniejsze zasypianie, więcej czasu z rodzeństwem, a pod koniec wakacji myśl o powrocie do szkoły mogą wywoływać napięcie, lęk lub rozdrażnienie.

Rodzice często zastanawiają się wtedy, czy zachowanie dziecka jest naturalną reakcją na zmianę, czy może sygnałem, że warto poszukać wsparcia. Konsultacja z psychologiem lub psychoterapeutą dzieci i młodzieży nie oznacza od razu, że dzieje się coś bardzo poważnego. Może być sposobem na lepsze zrozumienie dziecka, jego emocji i potrzeb, a także na uporządkowanie tego, co niepokoi rodzica.

Dlaczego wakacje i początek roku szkolnego mogą być trudne?

Dzieci potrzebują nie tylko odpoczynku, ale też poczucia bezpieczeństwa i przewidywalności. Dla jednych wakacje są czasem regeneracji, dla innych - okresem, w którym brak stałego rytmu dnia może powodować rozregulowanie.

Pod koniec wakacji może pojawić się napięcie związane z powrotem do szkoły. Dziecko może martwić się nauką, ocenami, relacjami z rówieśnikami, kontaktem z nauczycielami albo tym, czy poradzi sobie w nowej klasie. U dzieci, które wcześniej doświadczały trudności szkolnych, odrzucenia, przemocy rówieśniczej lub dużej presji, myśl o wrześniu może budzić szczególnie silne emocje.

Polskie badania pokazują, że wsparcie rodziców, więź ze szkołą i relacje rówieśnicze mają znaczenie dla zdrowia psychicznego młodzieży. Czynnikiem chroniącym może być wspierająca, uważna obecność dorosłych, a czynnikiem ryzyka między innymi przemoc rówieśnicza czy nadmierna ilość czasu spędzana na kontaktach elektronicznych.

Kiedy warto przyjrzeć się dziecku uważniej?

Każde dziecko przeżywa trudne emocje. Może się złościć, płakać, bać nowych sytuacji albo potrzebować więcej bliskości. Nie każda trudność oznacza potrzebę terapii.

Warto jednak zwrócić uwagę, jeśli zmiana w zachowaniu utrzymuje się dłużej, powtarza się lub zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie dziecka - w domu, w szkole, w relacjach albo w odpoczynku.

Niepokojące mogą być między innymi:

• częste wybuchy złości, drażliwość lub płaczliwość,
• wycofanie z kontaktów z rodziną lub rówieśnikami,
• utrata zainteresowania tym, co wcześniej sprawiało radość,
• trudności ze snem,
• częste bóle brzucha lub głowy bez jasnej przyczyny medycznej,
• nasilony lęk, zamartwianie się lub unikanie określonych sytuacji,
• spadek motywacji do nauki,
• silna niechęć do szkoły,
• zachowania ryzykowne,
• samouszkodzenia lub wypowiedzi sugerujące brak chęci życia.

Ważne jest nie tylko to, jaki objaw się pojawia, ale też jak długo trwa, jak bardzo jest nasilony i czy wpływa na codzienne życie dziecka.

Lęk u dziecka nie zawsze wygląda jak lęk

Dzieci nie zawsze mówią wprost: „boję się”, „martwię się” albo „nie radzę sobie”. Często pokazują napięcie poprzez ciało lub zachowanie.

Lęk może objawiać się złością, drażliwością, bólem brzucha, bólem głowy, trudnością z zasypianiem, odmową wyjścia z domu albo unikaniem konkretnych sytuacji. Dziecko może mówić, że „nie chce iść do szkoły”, ale nie potrafić od razu wyjaśnić dlaczego.

U nastolatków sygnałem trudności może być także wycofanie, zamykanie się w pokoju, spadek energii, częstsze konflikty, silna reakcja na krytykę albo poczucie, że „nic nie ma sensu”.

Niechęć do szkoły - co może się za nią kryć?

Niechęć do szkoły nie zawsze oznacza lenistwo, bunt lub „wymówki”. Czasami jest sygnałem przeciążenia, lęku, trudności w relacjach, problemów z nauką albo braku poczucia bezpieczeństwa.

Warto wtedy nie zatrzymywać się na pytaniu: „Dlaczego nie chcesz iść?”, ale spróbować zrozumieć, co jest dla dziecka najtrudniejsze.

Pomocne mogą być pytania:

„Co jest dla Ciebie najtrudniejsze w myśleniu o szkole?”

„Czy jest jakaś sytuacja, której szczególnie się obawiasz?”

„Czy jest ktoś, przy kim czujesz się w szkole bezpiecznie?”

„Co mogłoby pomóc Ci spokojniej zacząć rok szkolny?”

Takie pytania nie rozwiązują problemu od razu, ale pokazują dziecku, że dorosły nie ocenia, tylko próbuje zrozumieć.

Co może zrobić rodzic?

Pierwszym krokiem jest spokojna obserwacja i rozmowa. Warto unikać bagatelizowania emocji dziecka. Zdania takie jak „nie przesadzaj”, „inni mają gorzej” albo „nie ma się czego bać” często zamykają rozmowę, nawet jeśli intencją rodzica jest uspokojenie.

Bardziej wspierające mogą być komunikaty:

„Widzę, że to jest dla Ciebie trudne.”

„Chcę zrozumieć, co się dzieje.”

„Nie musisz radzić sobie z tym sam/sama.”

„Pomyślimy razem, co może Ci pomóc.”

„Możemy poszukać wsparcia, jeśli czujesz, że jest Ci za trudno.”

Przed rozpoczęciem roku szkolnego warto też stopniowo wracać do rytmu dnia: regularniejszej pory snu, spokojniejszych wieczorów, wcześniejszego przygotowania rzeczy do szkoły i rozmowy o tym, jak będzie wyglądał pierwszy tydzień. Dzieciom często pomaga przewidywalność - kiedy wiedzą, czego mogą się spodziewać, łatwiej im poradzić sobie ze zmianą.

Kiedy warto zgłosić się do psychologa?

Warto rozważyć konsultację, gdy trudności dziecka utrzymują się, nasilają albo wpływają na jego codzienne funkcjonowanie. Nie trzeba czekać, aż problem stanie się bardzo duży.

Konsultacja może być pomocna, gdy dziecko często reaguje silną złością lub płaczem, wycofuje się z relacji, boi się szkoły, ma trudności ze snem, skarży się na bóle brzucha lub głowy, doświadcza konfliktów rówieśniczych, mówi o sobie w bardzo negatywny sposób albo przeżywa ważną zmianę, taką jak przeprowadzka, zmiana szkoły czy rozstanie rodziców.

Pierwsza konsultacja nie musi oznaczać rozpoczęcia długoterminowej terapii. Czasem wystarczy kilka spotkań, rozmowa z rodzicami, psychoedukacja albo wspólne ustalenie, co może pomóc dziecku w domu i w szkole. Czasem potrzebna jest regularna psychoterapia, a czasem dodatkowa konsultacja - na przykład psychiatryczna, pedagogiczna lub diagnostyczna.

Kiedy nie warto czekać?

Są sytuacje, w których należy szukać pomocy pilnie. Dotyczy to szczególnie momentów, gdy dziecko mówi, że nie chce żyć, robi sobie krzywdę, podejmuje zachowania zagrażające zdrowiu lub życiu, doświadcza przemocy, jest w silnym kryzysie albo rodzic obawia się o jego bezpieczeństwo.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy zadzwonić pod numer alarmowy 112 albo zgłosić się do najbliższego SOR-u lub izby przyjęć.

Dzieci i młodzież mogą również skorzystać z bezpłatnych telefonów wsparcia:

116 111 - Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży,

800 12 12 12 - Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka

Rodzic też potrzebuje wsparcia

Trudności dziecka wpływają na całą rodzinę. Rodzice mogą czuć bezradność, zmęczenie, lęk, złość albo poczucie winy. To nie znaczy, że są złymi rodzicami. To znaczy, że sytuacja jest wymagająca.

Czasem pierwszym krokiem jest właśnie rozmowa rodzica ze specjalistą - bez oceniania, bez szukania winy, z uważnością na to, co dzieje się z dzieckiem i rodziną.

Nie trzeba mieć gotowej odpowiedzi na pytanie, czy dziecko „na pewno potrzebuje terapii”. Wystarczy zauważyć, że coś budzi niepokój. Konsultacja może pomóc uporządkować sytuację i zdecydować, jaki kolejny krok będzie najbardziej wspierający.

W Kolorach Emocji możesz umówić konsultację, jeśli chcesz spokojnie porozmawiać o trudnościach swojego dziecka, jego emocjach, zachowaniu, relacjach albo przygotowaniu do nowego roku szkolnego. Czasem jedna rozmowa pomaga zobaczyć więcej i poczuć, że rodzic nie musi radzić sobie z tym sam.

Bibliografia

Bobrowski, K. J., & Ostaszewski, K. (2022). Czynniki ryzyka i chroniące związane z internalizacyjnymi i eksternalizacyjnymi problemami zdrowia psychicznego 13–15-letniej młodzieży. Psychiatria Polska, 56(5), 1033–1048. https://doi.org/10.12740/PP/139519

Dąbkowska, M. (2007). Identyfikacja podłoża odmowy uczęszczania do szkoły w opinii dzieci i ich rodziców. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 7(2), 76–83.

Moskalewicz, J., & Wciórka, J. (red.). (2021). Kondycja psychiczna mieszkańców Polski. Raport z badań „Kompleksowe badanie stanu zdrowia psychicznego społeczeństwa i jego uwarunkowań – EZOP II”. Instytut Psychiatrii i Neurologii.

Narodowy Fundusz Zdrowia. (2024). Jak pomóc dziecku w kryzysie psychicznym? Poradnik pacjenta. NFZ.